Στις επιπτώσεις της ενεργειακής κρίσης που συνδέεται με τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και στις προκλήσεις για την ευρωπαϊκή οικονομία αναφέρθηκε ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και πρόεδρος του Eurogroup Κυριάκος Πιερρακάκης, κατά τη συμμετοχή του το πρωί της Τρίτης σε συζήτηση στο Φόρουμ Παγκόσμιας Οικονομίας του Semafor στην Ουάσιγκτον, με τον συνιδρυτή και αρχισυντάκτη του μέσου Μπεν Σμιθ. Ο πρόεδρος του Eurogroup περιέγραψε την τρέχουσα συγκυρία ως ιδιαίτερα επιβαρυμένη για την παγκόσμια ενεργειακή αγορά, επισημαίνοντας ότι ενδεχόμενη παρατεταμένη διαταραχή στη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ θα μπορούσε να έχει ευρείες επιπτώσεις στην προσφορά ενέργειας και σε κρίσιμες πρώτες ύλες, με αντανάκλαση στις διεθνείς τιμές. Όπως σημείωσε, οι συνέπειες γίνονται ήδη αισθητές σε παγκόσμιο επίπεδο, παρά το γεγονός ότι η μεγαλύτερη έκθεση αφορά ασιατικές αγορές. Αναφερόμενος στην ευρωπαϊκή οικονομία, υπογράμμισε ότι οι προβλέψεις αναθεωρούνται προς χαμηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης και υψηλότερο πληθωρισμό, διευκρινίζοντας ότι η έκταση των επιπτώσεων θα εξαρτηθεί από τη διάρκεια και την ένταση της κρίσης.

«Η αστάθεια στη Μέση Ανατολή και ο συνεχιζόμενος πόλεμος στην Ουκρανία μας υπενθυμίζουν πόσο ευάλωτες είναι οι αγορές ενέργειας και πόσο εκτεθειμένες παραμένουν οι οικονομίες μας σε εξωτερικούς κραδασμούς», δήλωσε ο πρόεδρος  του Eurogroup, Κυριάκος Πιερρακάκης, μετά το πέρας του Συμβουλίου Υπουργών Οικονομικών της ευρωζώνης, όπου συζήτησαν για τις αναταραχές στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας. Ο Κ. Πιερρακάκης ανέφερε ότι  οι υπουργοί Οκονομικών παρακολουθούν στενά τις αντιδράσεις της αγοράς από τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, επισημαίνοντας ότι η ευρωπαϊκή οικονομία έχει την ικανότητα και την ανθεκτικότητα να απορροφήσει προσωρινά σοκ. Ωστόσο προειδοποίησε, ότι  πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για μια πιο παρατεταμένη περίοδο αστάθειας με πιθανές διαταραχές στη ναυτιλία, αυξήσεις στις τιμές της ενέργειας και επιπτώσεις στον πληθωρισμό. Από την πλευρά του, ο Επίτροπος Οικονομίας, Βλάντις Ντομπρόβσκις, τόνισε ότι η ευρωπαϊκή οικονομία κινείται σε ένα εξαιρετικά αβέβαιο και απρόβλεπτο παγκόσμιο περιβάλλον, επισημαίνοντας ότι ο αντίκτυπος στην ευρωπαϊκή οικονομία θα εξαρτηθεί από τη διάρκεια, το εύρος και την ένταση της σύγκρουσης. O πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, Πιερ Γκραμένια, επεσήμανε ότι η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή έχει, προσωρινά, μετριάσει τη θετική τάση των επενδυτών στις προοπτικές ανάπτυξης της ΕΕ, η οποία υπήρχε πριν από αυτή τη γεωπολιτική αναταραχή και αυτό οφείλεται, όπως είπε, κυρίως στο γεγονός ότι η Ευρώπη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις τιμές της ενέργειας.

Η θέση της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό πυρήνα

Ο όρος «ανταγωνιστικότητα» συμπυκνώνει την οικονομική ισχύ, αλλά και το επίπεδο ευημερίας και την κοινωνική ανθεκτικότητα μιας χώρας. Είναι ο παράγοντας που καθορίζει ποιοι θα παράγουν πλούτο, θα δημιουργούν ποιοτικές θέσεις εργασίας και θα διαμορφώνουν τους κανόνες του παιχνιδιού.

Στην παρούσα συγκυρία, αυτό σημαίνει συγκεκριμένες επιλογές για την Ευρώπη και την Ελλάδα: ενίσχυση των επενδύσεων, αποκατάσταση της ενεργειακής ανταγωνιστικότητας και συστηματική ενίσχυση της τεχνολογίας και του ανθρώπινου κεφαλαίου.

Τα τελευταία χρόνια, η ευρωπαϊκή οικονομία δείχνει να χάνει έδαφος σε σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ασία. Το επενδυτικό χάσμα διευρύνεται, η ενεργειακή κρίση αύξησε δραματικά το κόστος παραγωγής, ενώ η τεχνολογική πρωτοπορία μετατοπίζεται εκτός Ευρώπης, ιδίως σε τομείς όπως η τεχνητή νοημοσύνη, οι ημιαγωγοί και οι καθαρές τεχνολογίες. Την ίδια στιγμή, η δημογραφική γήρανση και η έλλειψη εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού επιβαρύνουν περαιτέρω τις προοπτικές ανάπτυξης.

Η Έκθεση Ντράγκι αποτύπωσε με καθαρό τρόπο αυτό το διαρθρωτικό έλλειμμα και πρότεινε ένα πακέτο ριζικών παρεμβάσεων, από την κανονιστική απλοποίηση και την εμβάθυνση των κεφαλαιαγορών έως ένα κοινό επενδυτικό εργαλείο και μια ενιαία βιομηχανική στρατηγική.

Ωστόσο, σύμφωνα με αποτίμηση του European Policy Innovation Council (EPIC), μόλις το 15% των συστάσεων έχει εφαρμοστεί πλήρως, το 24% βρίσκεται σε μερική εφαρμογή, ενώ το 61% παραμένει ανεκπλήρωτο. Η συζήτηση στο πρόσφατο άτυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έδειξε ότι διαμορφώνεται πλέον σαφέστερη πλειοψηφική πίεση για επιτάχυνση, ακόμη και μέσω «ενισχυμένης συνεργασίας» από ομάδες πρόθυμων κρατών.

Το πρόβλημα στην Ευρώπη δεν είναι η έλλειψη φιλοδοξίας και στρατηγικής στόχευσης. Είναι κυρίως η έλλειψη ταχύτητας και συντονισμού στην πράξη. Η Ε.Ε. έχει υιοθετήσει υψηλούς στόχους για την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση,  συχνά οι ρυθμιστικές απαιτήσεις προηγούνται των εργαλείων στήριξης. Η υπερβολική κανονιστική πολυπλοκότητα, η αργή λήψη αποφάσεων και η ημιτελής ενοποίηση των αγορών κεφαλαίου περιορίζουν την ικανότητα για κινητοποίηση επενδύσεων στο μέγεθος που απαιτεί ο διεθνής ανταγωνισμός.

Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση θέλει να διατηρήσει παγκόσμιο ρόλο, χρειάζεται έναν οδικό χάρτη ανταγωνιστικότητας με τρεις βασικούς άξονες.

Πρώτον, πραγματική ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς και λειτουργική Ένωση Κεφαλαιαγορών. Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, και ιδίως οι μικρομεσαίες, δεν μπορούν να είναι ανταγωνιστικές διεθνώς χωρίς πρόσβαση σε χρηματοδότηση με όρους αντίστοιχους με αυτούς που ισχύουν στις ΗΠΑ. Χωρίς βαθιές και ενοποιημένες κεφαλαιαγορές, η καινοτομία και η κλιμάκωση των επιχειρήσεων θα παραμένουν περιορισμένες.

Δεύτερον, εξορθολογισμός της ρυθμιστικής επιβάρυνσης. Κάθε νέα ευρωπαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία θα πρέπει να συνοδεύεται από ουσιαστική αξιολόγηση επιπτώσεων στην ανταγωνιστικότητα και στη βιωσιμότητα των επιχειρήσεων. Η πράσινη μετάβαση είναι στρατηγική επιλογή, ωστόσο απαιτεί ρεαλιστικά χρονοδιαγράμματα, επαρκή μεταβατικά στάδια και εργαλεία και βεβαίως ουσιαστική χρηματοδότηση, ώστε να μη μετατρέπεται σε κόστος που αποδυναμώνει την παραγωγική βάση.

Τρίτον, στρατηγική αυτονομία σε κρίσιμους τομείς. Η Ευρώπη οφείλει να ενισχύσει την παραγωγική της βάση σε τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας – ενέργεια, βιομηχανία, τεχνολογία, άμυνα. Η ανταγωνιστικότητα δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στις υπηρεσίες. Χρειάζεται ισχυρή βιομηχανική παρουσία, ανθεκτικές αλυσίδες εφοδιασμού και επενδύσεις στην έρευνα και ανάπτυξη.

Η ελληνική πρόκληση εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο, αλλά έχει και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Η χώρα μας έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο τα τελευταία χρόνια. Έχει ανακτήσει δημοσιονομική σταθερότητα και αξιοπιστία, έχει επιτύχει βελτίωση του επενδυτικού κλίματος, αύξηση των εξαγωγών και των τουριστικών εσόδων. Ωστόσο, παραμένουν αρκετές δομικές αδυναμίες.

Το παραγωγικό μας μοντέλο εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από χαμηλή προστιθέμενη αξία, μικρό μέσο μέγεθος επιχειρήσεων και περιορισμένες επενδύσεις σε καινοτομία. Η παραγωγικότητα της εργασίας υπολείπεται του ευρωπαϊκού μέσου όρου, ενώ το ενεργειακό κόστος και η γραφειοκρατία εξακολουθούν να επιβαρύνουν δυσανάλογα τις επιχειρήσεις.

Με αυτά τα δεδομένα, ο ελληνικός οδικός χάρτης ανταγωνιστικότητας χρειάζεται να εστιάσει, με συνέπεια και διάρκεια, σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις.

Χρειάζεται ένα σταθερό και προβλέψιμο φορολογικό και ρυθμιστικό περιβάλλον, που παρέχει μακροπρόθεσμη ορατότητα και ευνοεί επενδύσεις μεγάλης κλίμακας.

Χρειάζεται να εξασφαλίσουμε ταχύτερη απονομή δικαιοσύνης και μείωση της γραφειοκρατίας. Η ταχύτητα επίλυσης διαφορών και η απλοποίηση των διαδικασιών αδειοδότησης αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για την προσέλκυση επενδύσεων.

Χρειάζεται σοβαρή επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο. Η σύνδεση εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας, η ενίσχυση της τεχνικής εκπαίδευσης και η συστηματική αναβάθμιση δεξιοτήτων είναι απαραίτητες για να καλυφθεί το χάσμα που ήδη παρατηρείται σε κρίσιμους κλάδους.

Χρειάζεται έμφαση σε πολιτικές που στηρίζουν τη μεγέθυνση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Η ελληνική οικονομία έχει ανάγκη από περισσότερες επιχειρήσεις με εξαγωγικό προσανατολισμό, επαρκή κεφαλαιακή βάση και πρόσβαση σε σύγχρονα εργαλεία χρηματοδότησης.

Χρειάζεται ενεργειακή στρατηγική που διασφαλίζει ανταγωνιστικό κόστος, νέες επενδύσεις σε δίκτυα και αποθήκευση και αξιοποίηση των ΑΠΕ με όρους βιομηχανικής πολιτικής.

Σε έναν κόσμο γεωοικονομικών εντάσεων, όποιος δεν παράγει αρκετή αξία, χάνει βαθμούς ελευθερίας. Η Ευρώπη φαίνεται σήμερα να μετακινείται από μια στρατηγική ανθεκτικότητας σε μια στρατηγική ανταγωνιστικότητας, όμως η μετάβαση παραμένει αργή. Αν τελικά προχωρήσει ένα μοντέλο «δύο ταχυτήτων» σε κρίσιμα πεδία — από την ενέργεια και τις κεφαλαιαγορές έως τη βιομηχανική πολιτική — η Ελλάδα θα πρέπει να βρεθεί στον πυρήνα των αποφάσεων.

Η χώρα μας οφείλει να συμμετέχει ενεργά σε κάθε εμβάθυνση που διαμορφώνει τους νέους όρους ανταγωνισμού και να επιταχύνει τις μεταρρυθμίσεις που θα της επιτρέψουν να αξιοποιήσει πλήρως τις νέες ευκαιρίες.

Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να αντέξουμε τον ανταγωνισμό, αλλά να τον διαμορφώσουμε με όρους που υπηρετούν τη βιώσιμη ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή και τη μακροπρόθεσμη προοπτική της χώρας.

Στη διάρκεια της Συνόδου Κορυφής, οι ηγέτες της ΕΕ, παρουσία της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας Κριστίν Λαγκάρντ, εστίασαν σε τρία βασικά θέματα: την ανταγωνιστικότητα, τη δημοσιονομική πολιτική και το ψηφιακό ευρώ. Σύμφωνα με το κείμενο των συμπερασμάτων για το ευρώ, οι εταίροι αποφάσισαν να αυξήσουν την ανθεκτικότητα και την ανταγωνιστικότητα, πολιτικές που ενισχύουν την παραγωγικότητα και να αυξήσουν τις επενδύσεις. Οι ηγέτες υπογράμμισαν την αίσθηση του επείγοντος για «ταχεία πρόοδο για μια Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων με ιδιαίτερη έμφαση στην Ένωση Κεφαλαιαγορών για την κινητοποίηση των αποταμιεύσεων και την απελευθέρωση της χρηματοδότησης των αναγκαίων επενδύσεων κυρίως για τη στήριξη της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ». Παράλληλα, αποφάσισαν την επιτάχυνση της προόδου του ψηφιακού ευρώ γεγονός «καθοριστικής σημασίας για τη στήριξη ενός ανταγωνιστικού και ανθεκτικού ευρωπαϊκού συστήματος πληρωμών, τη συμβολή στην οικονομική ασφάλεια της Ευρώπης και την ενίσχυση ενός διεθνή ρόλου του ευρώ», όπως αναφέρει το κείμενο των συμπερασμάτων.

 

Καμπανάκι αφύπνισης για την Ευρώπη

 

Η νέα χρονιά δεν ξεκινά με καλούς οιωνούς για την ευρωπαϊκή οικονομία. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει ήδη αναθεωρήσει προς τα κάτω την πρόβλεψή της για την ανάπτυξη το 2025 στην Ε.Ε., στο 1,1%, ενώ ακόμη πιο δυσοίωνες είναι οι εκτιμήσεις για την ευρωζώνη. Την ίδια στιγμή, με την αλλαγή ηγεσίας στον Λευκό Οίκο αναμένουμε να δούμε το πώς θα εφαρμοστεί στην πράξη -και με ποιες επιπτώσεις- το δόγμα «Πρώτα η Αμερική». Η ενδεχόμενη επιβολή δασμών στα ευρωπαϊκά προϊόντα θα πλήξει σοβαρά τις ευρωπαϊκές εξαγωγές και κατ’ επέκταση την οικονομία της Ένωσης. Παράλληλα, είναι ορατό το ενδεχόμενο αποδυνάμωσης της διατλαντικής συνεργασίας σε κρίσιμους τομείς, όπως η άμυνα, σε μια περίοδο έντονης γεωπολιτικής αστάθειας στην ευρύτερη περιοχή μας.

Το πρόβλημα της οικονομικής αποδυνάμωσης της Ευρώπης δεν είναι συγκυριακό, αλλά βαθιά δομικό. Το μερίδιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην παγκόσμια παραγωγή έχει συρρικνωθεί σχεδόν στο μισό τα τελευταία τριάντα χρόνια, ενώ η ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας της υποχωρεί σταθερά έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας. Είναι, επίσης, όλο και πιο έντονη και εμφανής η υστέρηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην καινοτομία και στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών, ιδιαίτερα στην τεχνητή νοημοσύνη και στους μικροεπεξεργαστές.

Οι αιτίες της οπισθοχώρησης έχουν αναδειχθεί επανειλημμένα. Η Ευρώπη παραμένει κατακερματισμένη αγορά, αδύναμη να μετατρέψει το μέγεθός της σε κρίσιμη μάζα ανάπτυξης και κατ’ επέκταση σε πηγή οικονομικής ισχύος. Στην πραγματικότητα, λειτουργεί ως ένα σύνολο διαφορετικών εθνικών αγορών, κεφαλαιαγορών και νομοθετικών πλαισίων που αποθαρρύνουν τις επενδύσεις και περιορίζουν την καινοτομία. Παραμένει, επίσης, εξαρτημένη ενεργειακά και αμυντικά, γεγονός που την καθιστά όλο και πιο ευάλωτη στις διεθνείς αναταράξεις.

Σήμερα, είναι η τελευταία ίσως ευκαιρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης να αφυπνιστεί. Χρειάζεται τώρα να αντιδράσει συντονισμένα και αποφασιστικά για την κάλυψη του επενδυτικού κενού σε σχέση με τους ανταγωνιστές της: με έκδοση κοινού χρέους για τη χρηματοδότηση μεγάλων επενδύσεων στη βιομηχανία και στις νέες τεχνολογίες, με ενοποίηση των αγορών κεφαλαίου, με ενίσχυση του ρυθμιστικού και χρηματοδοτικού περιβάλλοντος για τη νεοφυή επιχειρηματικότητα. Χρειάζεται να διαμορφώσει μια ενιαία αγορά, που θα επιτρέψει τη δημιουργία οικονομιών κλίμακας συγκρίσιμων με τις αγορές των ΗΠΑ και της Κίνας, να οικοδομήσει μια πραγματική «Ενεργειακή Ενωση» για την ενίσχυση της ενεργειακής της αυτονομίας, αλλά και μια κοινή στρατηγική για την πρόσβαση σε κρίσιμες πρώτες ύλες.

Πρέπει, παράλληλα, να αποκτήσει και να χρηματοδοτήσει με ευρωπαϊκούς πόρους μια κοινή πολιτική άμυνας, η οποία θα θωρακίσει την ασφάλεια των πολιτών της, αλλά και το γεωπολιτικό της αποτύπωμα – που αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για μια ανθεκτική οικονομία. Οι εκθέσεις Ντράγκι και Λέτα δείχνουν με τις προτάσεις τους τον δρόμο για την υπέρβαση του σημερινού αδιεξόδου. Αυτό που απαιτείται είναι η πολιτική βούληση, ώστε οι κατευθύνσεις να μετατραπούν σε συγκεκριμένες αποφάσεις και μεταρρυθμίσεις.

Η επίτευξη των απαραίτητων συναινέσεων θα είναι δύσκολη, με βάση τα σημερινά πολιτικά δεδομένα. Ομως το διακύβευμα είναι τεράστιο. Αν η Ευρώπη δεν αλλάξει, ο κίνδυνος δεν θα αφορά μόνο τα εισοδήματα των πολιτών της, αλλά και την ίδια τη βιωσιμότητα και τα θεσμικά κεκτημένα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Είναι ώρα οι κυβερνήσεις να αναλάβουν τις ευθύνες τους. Είναι ώρα οι επιχειρήσεις και οι πολίτες να ενώσουμε δυνάμεις και να απαιτήσουμε «περισσότερη Ευρώπη», για να διασφαλίσουμε το κοινό μας μέλλον.

Για τις ευκαιρίες και τις προκλήσεις για την ελληνική οικονομία το 2025 αναφέρθηκε με δηλώσεις του στην εφημερίδα Realnews ο Πρόεδρος του ΕΒΕΑ, κ. Γιάννης Μπρατάκος. Συγκεκριμένα, ο Πρόεδρος του ΕΒΕΑ δήλωσε: «Παρά την ενίσχυση της αβεβαιότητας στο ευρωπαϊκό και στο παγκόσμιο περιβάλλον, η ελληνική οικονομία διατηρεί την ανθεκτικότητά της. Ο ρυθμός ανάπτυξης παραμένει διπλάσιος από τον μέσο όρο της ευρωζώνης, ο πληθωρισμός υποχωρεί και το δημόσιο χρέος μειώνεται. Ωστόσο, δεν υπάρχουν περιθώρια εφησυχασμού. Έχουμε ακόμη αρκετό δρόμο μπροστά μας για να επιτύχουμε τη σύγκλιση με την υπόλοιπη Ευρώπη, αλλά και τη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους μακροπρόθεσμα. Η Ελλάδα θα πρέπει να εδραιώσει στα επόμενα χρόνια υψηλό ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης, ενώ η ευρωπαϊκή οικονομία φαίνεται να επιβραδύνεται. Ο στόχος είναι απαιτητικός, όμως δεν έχουμε άλλη επιλογή. Στο επόμενο διάστημα, είναι ανάγκη να επιταχυνθούν δραστικά οι επενδύσεις, ώστε να διατηρηθεί η αναπτυξιακή δυναμική της οικονομίας, να ενισχυθούν οι παραγωγικές δυνατότητες χώρας και να αυξηθεί η προστιθέμενη αξία των εξαγωγών της. Χρειάζεται τώρα να εντείνουμε τις προσπάθειές μας για την αύξηση του μεριδίου της μεταποίησης και της βιομηχανίας στο ΑΕΠ, για την ενίσχυση της καινοτομίας, για την τεχνολογική και πράσινη μετάβαση των επιχειρήσεων, για την ποιοτική αναβάθμιση της τουριστικής μας βιομηχανίας, για την αναβάθμιση των δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού, για την ολοκλήρωση των μεταρρυθμίσεων που θα βελτιώσουν τη λειτουργία του κράτους, της οικονομίας και των θεσμών. Μέχρι σήμερα έχουν γίνει σημαντικά βήματα σε αυτή την κατεύθυνση. Η μεγάλη πρόκληση για το 2025 είναι να τα μετατρέψουμε σε άλματα, ακόμα και αν οι άνεμοι πνέουν αντίθετα. Υπάρχει ακόμα ανοιχτό ένα μεγάλο «παράθυρο» ευκαιρίας: να αξιοποιήσουμε τους διαθέσιμους ευρωπαϊκούς πόρους και την αναβαθμισμένη αξιοπιστία της χώρας, για να διασφαλίσουμε όρους ανθεκτικής ανάπτυξης και ευημερίας σε έναν κόσμο που αλλάζει».

Σε ιστορικά υψηλά επίπεδα κινούνται οι ελληνικές εξαγωγές, οι οποίες για ακόμη ένα μήνα, το Νοέμβριο, συνέχισαν την έντονα ανοδική τους πορεία (+20,4%). Όπως υπογραμμίζεται σε ανακοίνωση του Πανελληνίου Συνδέσμου Εξαγωγέων, παρά το δυσμενές περιβάλλον, με τον υψηλό πληθωρισμό να ταλανίζει την ευρωπαϊκή οικονομία και την ενεργειακή κρίση να βάζει πρόσθετα εμπόδια στην οικονομική δραστηριότητα, οι ελληνικές επιχειρήσεις κατάφεραν να διατηρήσουν τη δυναμική που έχουν αποκτήσει τα τελευταία χρόνια. Είναι χαρακτηριστικό πως στο 11μηνο του 2022, η συνολική αξία των εξαγωγών έφτασε τα 50,11 δισ. ευρώ, ενισχυμένη κατά 37,7% σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα του 2021. Στον αντίποδα, μόνιμη πηγή προβληματισμού αποτελεί το έλλειμμα στο εμπορικό ισοζύγιο, το οποίο εξακολουθεί να διευρύνεται και να πλήττει τα δημόσια οικονομικά.